Üniversite (university) kavramı İngilizce universal (evrensel) sözcüğünden türetilmiştir. Bu bağlamda üniversite, evrensel ölçüt ve standartlara sahip yükseköğretim sistemini tanımlamaktadır. Başka bir anlatımla üniversiteler yerel ve ulusal örgütler olmanın ötesinden, evrensel düzeyde geçerli ve güvenilir kurumlardır. Buna göre üniversitenin varlık nedenleri arasında kapsamlı ve kaliteli araştırmalar yapma, eğitim-öğretim hizmetleri vermenin yanı sıra evrensel ölçekte nitelikli insan gücü yetiştirme amaçları da yer alır. Bu kapsamda üniversite sadece bugüne kadar üretilen bilgiyi genç kuşaklara aktarmakla yetinemez, ayrıca yeni bilgiler üreterek toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel boyutlarıyla hayatın tüm alanlarında yaşam kalitesini arttırmakla yükümlüdür. Bu açıdan bakılınca üniversiter sistem, bugüne dek söylenmemiş sözleri söyleyerek düşünce ufuklarını genişletmek, yıldızlara bakmak ve umudu yeşertmekle görevlidir. Özetle üniversite, hem sevgi, barış ve kardeşlik duygularını geliştirmek hem de patent, marka ve teknoloji üreterek insanlığın gelişimine en üst düzeyde katkı sağlamak zorundadır.
Bu noktada üniversite kültürü (universal culture) olarak tanımlanan üniversiter misyon; bütün inançlara, değerlere, halklara ve kültürlere hiçbir ayrım yapmaksızın eşit mesafede durmak, insanlığın ortak değerlerini yüceltmek ve dünya halklarının barış ve kardeşlik içinde karşılıklı güven, anlayış ve saygı çerçevesinde yaşamasına katkı sağlamaktır. Bu bakış açısı ulusal değer ve sembollere saygılı yurttaşlar yetiştirmenin yanı sıra farklı coğrafya ve kültürlerde yaşayan toplumlara da, sevgi ve duyarlılıkla yaklaşan dünya yurttaşları (global citizenship) yetiştirmekle ilgilidir. Bu öğreti ‘ Herkesin yolu kendine, Tanrı hepimize’ anlayışı üzerine temellenmiştir. Nitekim tek doğrucu yaklaşım ‘en’ kültürü olarak da bilinir; doğası gereği dar, kategorik ve dışlayıcıdır. Oysa ‘ben’ yerine ‘biz’ bilinci kazanan insanlar aynı zamanda büyük insanlık ailesinin bir parçası olma kıvancını da yaşar. Böylece bütün uluslar insanlığın eşit ve saygın unsurları olarak birlikte yaşama (co-existence) mutluluğuna kavuşurlar. Hindistan’da olduğu gibi ‘bir aile üç din’ ilkesine ya da Mevlana’nın dediği gibi ‘Gel, gel… Kim olursan ol yine de gel…’ ilkesine uygun yaşamak, toplumların kendi içlerinde de bütünleşmesini sağlar. Özetle üniversite sadece bilgi ve teknoloji merkezi değil; hoşgörü, sevgi ve erdemin de ana kaynağıdır.
Üniversitenin amaç ve işlevlerine yapılan bu genel vurgular ışığında yeni YÖK kanun taslağına bakıldığında, yasanın kapsamlı ve tutarlı bir felsefi temele ve hukuksal çerçeveye sahip olmadığı görülmektedir. Taslakta üniversiteye kamusal bir hizmet alanı olmaktan çok işletme mantığıyla yaklaşıldığı ve hâkim piyasacı, neoliberal görüşlerle kaleme alındığı anlaşılmaktadır. Dil ve anlatım açısından da son derece merkeziyetçi ve buyurgan bir üsluba sahip olan metin, üniversitenin yukarıda değinilen varlık nedenlerini yok sayan dar bir bakış açısının ürünüdür.
Taslakta, 2547 sayılı yürürlükteki yükseköğretim yasasında bulunan Atatürk ilke ve inkılâplarına vurgu yapılan maddeler (4. ve 5. madde) çıkarılmıştır. Bu yaklaşım Atatürkçü düşüncenin üniversiter amaçlar açısından uygun olmadığı görüşünü yansıtıyorsa ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ ilkesinin evrenselliği unutulmuş olabilir. Atatürkçülük ideolojik bir bakış açısı olarak algılanıyorsa, karşı görüşlerin de ideolojik olabileceği düşünülebilir. Gerçekte hiçbir görüş, ön koşulsuz insan sevgisi ‘hümanizma’ dahil idea (görüş, düşünce) kökünden gelen ve buradan türetilen ideoloji kavramından bağımsız değildir. Buna göre üniversiteden beklenen, farklı ideolojileri tarafsız bir biçimde sunan ve bunları bir bütünlük içerisinde yorumlayan insanlar yetiştirmesidir.
Taslakta ‘millilik’ anlamında kurulun başına sadece Türkiye sözü getirilmekle yetinilmiş, öte yandan üniversiter yapının uluslararasılılaşma, yönetişim, saydamlık, çoğulculuk gibi boyutlarına hiç vurgu yapılmamıştır. Böylece Türkiye Yüksek Öğretim Kurulu adını alacak olan yeni YÖK, bütün yetkilerin merkez örgütünde yığıldığı otoriter bir görüntü kazanmaktadır. Başka bir anlatımla yetki ve sorumluluk dengesinin rasyonel ölçülerde düzenlenemediği yükseköğretimde bugün karşılaşılan temel sorunların çözümüne yanıt verecek örgütsel esnekliğin sağlanamadığı gözlenmektedir. Gerçekte bugün Türkiye’de Yüksek Öğretim Kurulu’ndan asıl beklenen insan gücü planlaması, eğitimde kalite işbirliği ve eşgüdüm konularını kapsayan esnek ve yönlendirici örgütsel bir yapıya kavuşmasıdır. Bu açıdan özellikle 2012-2013 eğitim-öğretim yılında yükseköğretimde yaklaşık yüz bin kontenjanın boş kalması, MEB verilerine göre atanamayan öğretmen sayısının üç yüz bini geçmesi, buna karşın eğitim fakültelerinin sayısının son iki yılda 78’den 98’e yükseltilmesi, yükseköğretimde yaşanan planlama ve öngörü eksikliğinin doğal nedenleri ve kaçınılmaz sonuçları olarak değerlendirilebilir. Özellikle bu öğretim yılında fen edebiyat fakültelerinde gözlenen boş kontenjan sorunu yakın gelecekte başta eğitim fakülteleri olmak üzere tüm üniversite sisteminin kronik sorunu haline geleceğini savunmak, bilimsel verilere bağlı bir kestirme ve öngörü olarak algılanabilir. Nitekim son dönemde hızla artan üniversite sayısı ve dolayısıyla bazı alanlarda ortaya çıkan kontenjan fazlalığı hem yükseköğretimde kalite sorununun daha önemli bir problem olarak duyumsanmasına hem de toplumsal talep yaklaşımıyla yönetilen sistemin piyasanın iradesine terk edilerek, kurumsal olarak sürüklenmesine ve değersizleşmesine yol açtığı gözlenmektedir. Bu durumun en açık kanıtı üniversite adaylarının ‘net doğru yanıt’ ortalamalarının son dönemde belirgin bir biçimde düşmesidir.
Yükseköğretim kanun taslağı üniversiter sistemi bütüncül, tutarlı ve sürdürülebilir bir bakış açısıyla kavrayamadığı için kalıcı katkılar yapma niteliğinden uzaktır. Nitekim öğretim üyeliğine yükselme ve atanma koşullarını sözde kolaylaştırma girişimi kalite yönünde bir arayışın yansıması olmadığı gibi, artan öğretim üyesi gereksiniminin karşılanması yönünden de yetersizdir. ‘Doktora sonrası boş yardımcı doçent kadrolarının yüzde beşini aşmayacak şekilde aynı yükseköğretim kurumunda en fazla iki yıl süreyle sözleşmeli olarak ders görevi verilmeksizin doktora sonrası araştırmacı istihdam edilir’ (madde 41) hükmü yönetmeliğin öğretim üyeliği kariyer basamaklarında yeni bir kadro tanımı olarak da görülebilir. Ancak söz konusu statünün geçici ve özlük haklarının belirsiz olması; ayrıca ders verme hakkının bulunmaması gibi nedenler yüzünden, beklenen sonuçları vermesi zor görünmektedir. Bu noktadan bakılınca yükseköğretimde yardımcı doçentlikten başlayarak doçent ve profesörler için de gelişmiş batı üniversitelerinde olduğu gibi ‘araştırmacı’ ve ‘öğretici’ olmak üzere iki ayrı statüde kadrolama olanağı da sağlanabilir.
Öte yandan üniversitelerin gelişmişlik düzeyine göre lisans ve lisansüstü programlar açısından sınıflanması ve özellikle öğretim üyesi, donanım, teknolojik altyapı vb. değişkenler açısından güçlü olan kurumların, lisansüstü düzeyde örgütlenmesi daha anlamlı ve yararlı olabilir. Ne var ki taslak yükseköğretimde yaşanan sorunlara ve bu arada Türkiye’de ve dünyada gözlenen beklenti ve gereksinimlere yanıt verme arayışından kaynaklanmadığı için, taslakta yüzeysel bir bakış açısıyla biçimsel bazı düzenlemeler yapılmakla yetinilmiştir. Bununla birlikte merkezi ve hiyerarşik yapının korunmasına özel bir önem gösterilmiştir. Bu durumun en açık kanıtlarından biri, 2547 sayılı YÖK kanununda bulunan Üniversitelerarası Kurul kaldırılarak yerine Rektörler Kurulu (madde 9); ayrıca üniversite senatosu ve yönetim kurulu varken yeni bir üst-hatta çatı birimi olarak Üniversite Konseyi ihdas edilmesidir (madde 10). İlgili taslakta sadece rektörlerden oluşturulması öngörülen Rektörler Kurulu, mevcut yasada yer alan Üniversitelerarası Kurula oranla daha elitist ve dolayısıyla daha sığ bir demokrasi anlayışının ürünüdür. Çünkü Üniversitelerarası Kurul, her üniversitenin 4 yıl için seçeceği bir profesörden oluşurken, taslakta Rektörler Kurulunun üniversite konseyinin seçeceği rektörlerden oluşacağı belirtilmektedir. Böylece daha statükocu ve denetleyici, dolayısıyla merkeziyetçi bir yapı oluşturulmaktadır.
Taslağa göre en az on yıldan beri eğitim-öğretim faaliyetlerini yürüten devlet yükseköğretim kurumlarında üniversite konseyi kurulacaktır. Söz konusu konsey, yeni alınacak öğretim elemanlarını kadrolu ve sözleşmeli olarak istihdam etmekten, üniversitenin rektörü başta olmak üzere tüm yönetim kadrolarını seçmeye ve atamaya dek bütün yetkileri kendinde toplamıştır. Bu durum ciddi bir güç yoğunlaşmasına ve yetki aşımına yol açabilecek niteliktedir. Öte yandan kurumun stratejik planını yapmak, yatırım ve bütçe tasarısını hazırlamak, üniversite adına kamulaştırmaya, gayrimenkul satın alımına ve mevcut gayrimenkulleri üçüncü kişiler lehine ayni hak tesisine karar vermek gibi (madde 10), en can alıcı yetkilerle donatılan yapı; akademik özgürlük, özerklik, demokratiklik, katılımcılık gibi birçok temel üniversiter niteliğe ve hukukun temel ilkelerine uygun düşmemektedir. Ayrıca konsey öngörülen ilkelere göre yapılandığında kolayca siyasallaşabilecek bu durum üniversite yaşamında kariyer ve yeterlilik ilkeleri yerine kayırmacılığı doğal olarak ayrımcılığı güçlendirerek üniversite ortamının giderek kaotik bir nitelik kazanmasına yol açacaktır. Gerçekte üniversite konseyi mevcut yasada YÖK’te bulunan rektör adaylarını belirleme hakkını ve belirlenen bu üç adaydan birini atama yetkisini taşıyan Cumhurbaşkanlığı makamına ait güçleri tek başına yerel düzeyde ele geçirerek kontrol edilemeyen bir ‘üstün güç’ haline gelecektir. Esasen üniversitede ve YÖK’te danışma görevini yerine getirecek enformasyon, araştırma görevlerini üstlenecek danışma konseylerine gereksinim vardır. Ancak bu birim asla gücü ve yetkileri akademik birikim ve geleneklerden almayan hiyerarşik ve buyurgan bir ‘mutlak amirler konseyi’ olamaz.
YÖK başkanı Sayın Prof. Dr. Gökhan ÇETİNSAYA 12 Kasım 2012 tarihinde ilgili metni tartışılması için kamuoyuna açıkladığı basın toplantısında metni ‘yükseköğretim yasası tasarı taslağı’ olarak tanımlamıştır. Umulur ki; dünyada ve Türkiye’de oluşan gelişme ve beklentileri yansıtmayan, felsefi ve hukuksal temelinde üniversite misyonuna ve vizyonuna ilişkin hiçbir ciddi yenilik taşımayan bu taslak, taslak olarak kalır.
Prof. Dr. Ayhan AYDIN
TurkiyeKamu.Com